Blog


Heuglijk moment

Hij is er weer, de nieuwe flyer.

Domestica 14 1 22lores-page-001

Altijd een heuglijk moment, dat in de voorbereiding meer voeten in de aarde heeft gehad dan voorzien. Dit keer niet alleen een nieuwe flyer, maar ook een nieuwe opzet.

Dat betekent niet dat het format gewijzigd is.

We hebben ook nu weer allerlei prachtige stukken gevonden, die we, binnen het raamwerk van een theatrale tekst, tot een zinvol en spannend geheel smeden.

Nieuw zijn wel een aantal partners waar we mee samenwerken.

De circusschool, Codarts Circusarts, bijvoorbeeld. We hebben daar, aan de overkant van Hotel New York, wat lessen en een eindejaarvoorstelling mogen zien, die ons helemaal enthousiast heeft gemaakt. Een groot aantal jonge talenten, die op  een inspirerende manier met elkaar bezig zijn, en het alleszins verdienen om onder de aandacht van ons publiek in de Laurenskerk te worden gebracht. Wat er uit gaat komen is nog een verrassing, maar de teksten van Shakespeare en de muziek van bijvoorbeeld Purcell, bieden voldoende aanknopingspunten.

We zijn ook erg blij dat het eindelijk gelukt is om de Laurenscantorij te strikken.

Maar nieuw is ook het uiterlijk van de flyer.

We plaatsen wel weer een bekend – wat heet bekend! – en oud kunstwerk centraal in beeld, maar houden wat meer ruimte over voor de musici en gebruiken wat frisse kleuren. We denken dat dat nog beter bij de uitstraling van de serie past. Misschien had er nog wel wat meer van de schaduw uit de titel bij gekund, maar die zal bij de concerten allerminst ontbreken.

Het gaat weer een mooie serie worden!

Bombarie: te vroeg en te laat.

We zaten met onze laatste aflevering van Lof&Lust, Bombarie, eigenlijk op een verkeerd moment: een jaar te laat voor Frederik de Grote, die in 2012 driehonderd jaar oud was, en een jaar te vroeg voor Carl Philip Emanuel Bach, die pas dit jaar die gezegende leeftijd zal bereiken. Maar ach, een jubileum is niet de enige reden om een persoon in het zonnetje te zetten. Bach junior schreef schitterende muziek, die je niet eens zo vaak hoort. De periode van de Empfindsamkeit, de `Sturm und Drang’, valt nog vaak tussen de wal en het schip van barok en de Weense klassieken. We zullen hem in 2014 zeker weer gaan spelen. Zijn muziek past goed bij één van de drie onderwerpen die we voor de komende serie Lof&Lust hebben uitgekozen. Maar dat houden we nog even geheim.
DLL1
Wat ik er misschien al wel over kan zeggen is dat we acteur Benjamin Murck weer hebben uitgenodigd. Hij heeft op velen in het publiek en ‘op het podium’ een grote indruk gemaakt. Daar willen we meer van zien en horen.

DLL12

Met Anne Brackman hadden we ook een prettige samenwerking. Zij verraste mij zeker ook met haar acteertalent. De volgende serie komt violist Maxime Gulikers als PCC-prijswinnaar haar opvolgen. Daar zullen we natuurlijk ook iets leuks voor bedenken.

DLL7

Waar we deze keer erg blij mee waren was de techniek. We hebben ooit het idee moeten laten varen om de teksten onversterkt te laten. Dat was helaas in de akoestiek van de Laurenskerk en de manier waarop wij de ruimte willen gebruiken niet haalbaar. Maar gebruik van techniek is meteen ook een risico dat er iets misgaat, wat in de begintijd nog regelmatig gebeurde. Dat lijkt nu, met hulp en steun van Marcel Brand en WG-Theatertechniek (www.wgtheatertechniek.nl) verleden tijd. Er zijn weer mooie foto’s gemaakt door Hélène van Domburg (www.helenevandomburg.nl) , waarvan we er binnenkort nog meer zullen publiceren op onze site.

DLL20
Wij gaan de komende maanden vol energie en inspiratie aan een nieuwe serie werken, met weer hele nieuwe samenwerkingspartners, en zijn natuurlijk bezig met allerlei andere spannende plannen. Maar daarover later.

Koning en componist

Na Telemann is het toch weer een componist die we in het zonnetje zetten. Maar wel een hele aparte. Frederik de Grote. Een koning die componeert. En niet alleen componeren. Dichten, filosoferen, het leger aanvoeren, de nieuwe ideeën van de Verlichting in zijn politiek incorporeren. Als staatsman een van de belangrijkste figuren uit de geschiedenis van Duitsland, die volgens zijn vader niet wilde deugen. Een generatieconflict van grote proporties. Bijna had de vader zijn zoon ter dood laten veroordelen. Uiteindelijk moest hij ‘slechts’ toekijken bij de onthoofding van zijn boezemvriend.

potsdam
Maar ook een musicus van goede kwaliteit. Hoe hij fluit speelde kunnen we nu niet meer nagaan, maar in de composities die we spelen – een concert, een deel uit een symfonie en een militaire mars – toont hij zich een kundig componist. En hij had een goede hand in het uitkiezen van zijn hofmusici. Carl Philip Emanuel Bach kennen we natuurlijk wel, maar we hadden nog nooit een symfonie van hem gespeeld. Ongelooflijke expressieve, originele en krachtige muziek. Het is een idioom wat zich niet zo makkelijk laat spelen. In dat opzicht stellen Graun en Benda minder hoge eisen. Franz Benda was een van de eerste spelers die hij naar zijn hof haalde, al als kroonprins, zeer tegen de zin van zijn vader. Hij was beroemd om zijn spel in langzame delen, en daar hebben we dan ook een prachtig exemplaar van uitgezocht.

Benda
Maar het hoogtepunt is misschien toch Johann Sebastian Bach, die in 1747 het hof in Potsdam bezocht en door de koning werd uitgedaagd ter plekke een fuga te componeren. Het werd uiteindelijk Ein musikalisches Opfer. We spelen er drie delen uit, waaronder de reusachtige Ricercare a 6. In het Philharmonisch Orkest spelen we nog weleens de instrumentatie van Anton Webern, maar ik ben heel blij dat we nu een bewerking van Jan Willem Nelleke voor alleen strijkers hebben. Een stuk om nog vaak te spelen.

Bach

Sonnet en bloembollen

Het was de tweede keer dat we het aandurfden een componist ten tonele te voeren. Na de Vivaldi van Ferdi Janssen kroop Jan Willem Baljet nu in de huid van Telemann. De muziek die je daarbij speelt krijgt dan automatisch een andere functie, dan bij een schilder bijvoorbeeld. Toch biedt het voldoende kansen om hier volgend seizoen eventueel een vervolg aan te geven.

DO2

Bij zijn opkomst ontving Telemann een zending bloembollen, met een begeleidend schrijven. Het was een hobby die hem typeerde en waarvoor hij ook zijn buitenlandse contacten  gebruikte. Deze bollen kwamen uit Londen, van Händel. We hebben nog overwogen om ook zijn muziek te spelen, maar daar was onvoldoende ruimte voor. Misschien ook iets voor volgend jaar.

DO6

De Canon van Bach vonden we belangrijker in dit kader. Het was het eerste stuk dat van hem door een ander werd gepubliceerd en verscheen in Der getreue Musickmeister, het tijdschrift dat Telemann in  1728 heeft opgericht. Ook daarin was hij overigens een pionier. En een musicus die ook nog eens goed kon schrijven en dichten. Het ‘Sonnet auf weyland Herrn Capellmeister Bach’, dat Telemann na het overlijden van Bach was gevraagd te schrijven, zal ik hier nog een keer afdrukken, voor wie het tijdens het concert niet letterlijk heeft kunnen volgen.

Erblichner Bach! Dir hat allein dein Orgelschlagen
Das edle Vorzugs-Wort des Grossen längst gebracht;
Und was für Kunst dein Kiel aufs Notenblatt getragen,
Das wird von Meistern selbst nicht ohne Niet betracht’t.

 

 

So schlaf dein Nahme bleibt vom Untergange frey:
Die Schüler deiner Zucht und ihre Schüler Reyh
Dient, durch ihr Wissen, dir zu schönen Ehrencrone;

Auch deiner Kinder Hand setzt ihren Schmuck daran;
Doch was insonderheit dich schätzbar machen kan,
Das zeigt uns Berlin in einem würdgen Sohne.

Die waardige zoon in Berlijn is natuurlijk Carl Philip Emanuel Bach, de peetzoon van Telemann. Hij was daar in dienst bij Frederik de Grote en komt dus in het laatste concert van de serie aan bod. Dan is er natuurlijk ook weer aandacht voor de oude Bach, die in 1747 de koning in Potsdam bezocht.

Afbeelding Frederik de Grote

Meesterwerk

De eerste repetities hebben we, ook vanwege beperkte beschikbaarheid van de kerk, nog weinig met regisseur Elsina Jansen gewerkt. Dat gaf ons de gelegenheid om de zaken muzikaal goed uit te werken en de teksten van zanger Jan Willem Baljet goed tot ons door te laten dringen. Aan hem de taak om niet alleen als acteur de figuur Telemann overtuigend neer te zetten, maar ook een breed scala aan vocaal werk te presenteren. Telemann moet een goed zanger van eigen werk geweest zijn, dus in zoverre klopt het. Een opera-aria, een religieuze en een humoristische cantate en daarbovenop nog een stukje educatie!

JWB
Educatie, in andere zin, is ook een stukje van Lof&Lust, hoewel we het niet zo zullen noemen. We geven graag de gelegenheid aan PCC-winnaars om met ons te spelen, en dat spelen betekent, zoals bekend, altijd meer dan het uitvoeren van een soloconcert. Dit jaar trakteren we onszelf nog extra door de prijswinnaar van vorig jaar terug te laten komen voor een dubbelconcert met de winnaar van dit jaar, die pas het laatste concert ‘echt’ aan de beurt komt. Thomas Triesschijn maakte vorig jaar indruk met zijn blokfluit en zijn gymnastische acteerprestaties. En hij is alleen nog maar mooier gaan spelen. Anne Brackman is zijn duo-partner in het Concert voor fluit en blokfluit. Dat moet een van de beste stukken van Telemann zijn. Gevoelige en originele muziek. Een meesterwerk.

Thomas Triesschijn
Morgen zal het concert worden gemonteerd. Dan moet alles op zijn plaats vallen en op de juiste plek in de ruimte van de Laurenskerk. Bovendien zal er dan ook een beroep gedaan worden op ons geheugen en op onze vocale kwaliteiten.

Vergelijkend warenonderzoek

Was Telemann beter dan Bach?
Tegenwoordig zullen weinigen dat beamen, en het is natuurlijk ook een onzinnige vraag.
Maar dat Telemann in zijn tijd hoger werd aangeslagen, is wel zeker.
Iedereen tegenwoordig kent dan wel zijn naam, maar zijn muziek lijkt alleen nog maar te worden gespeeld op blokfluitles, of bij een toelatingsexamen voor altviool. Terwijl hij zoveel uiteenlopende en prachtige werken heeft geschreven.
Wij durven hem best naast Bach te laten horen.

Telemann

Bij gebrek aan een volwaardige biografie heb ik het nieuwe boek van dirigent John Eliot Gardiner maar eens opengelagen. Music in the Castle of Heaven. Het is een portret van Bach, maar daarmee ook van zijn omgeving. Gardiner benoemt een zestal componisten als ‘The Class of ‘85’, met natuurlijk Scarlatti, Händel en Bach, die in 1685 geboren zijn, maar ook Rameau (1683), Mattheson en Telemann (beiden 1681). Allen vakmannen, veelzijdige, all-round musici en briljante virtuoze spelers. Toch verschillen Bach en Telemann nogal op dit punt.

heaven

Bach was onnavolgbaar als virtuoos improvisator op het orgel, maar zocht als componist niet de veelzijdigheid in stijlen en genres waar Telemann in excelleerde. Deze volgde de nieuwste ontwikkelingen en werd al aan het begin van zijn carriere door de collega’s het hoogste ingeschat. Hij kwam niet uit een muzikale familie, zoals Bach en Scarlatti, en was grotendeels autodidact. Als twaalfjarige schreef hij zijn eerste opera en negen jaar later was hij directeur van de opera van Leipzig, waar hij was gaan wonen om rechten te studeren. Geen wonder dat ze hem daar in 1723 als Thomascantor wilden hebben. Hij is gaan solliciteren maar bleef uiteindelijk toch, onder verbeterde arbeidsomstandigheden, in Hamburg. Zo kwam de plek vrij waar Bach de laatste 27 jaren van zijn leven zou slijten. En waar zijn passies en cantates werden uitgevoerd. Maar niet alleen die van hemzelf. Bach gebruikte ook cantates van Telemann, die 31 (!) jaargangen had gecomponeerd.
Een harde werker, een veelschrijver zullen anderen zeggen, en een aardige man. Vermoedelijk veel makkelijker in de omgang dan Bach. Althans dat is het beeld dat ook uit het boek van Gardiner naar voren komt.

leipzig

Maar ze hadden waardering voor elkaar. Zoveel, dat Telemann peetvader werd van Bachs tweede zoon. Carl Philip Emanuel kreeg zijn middelste voornaam van Telemann.
We gaan ze natuurlijk niet vergelijken in ons programma, maar presenteren de onbekende Telemann in de omgeving van de bekende Bach. En in het voorbijgaan toont Georg Philipp zich ook nog een

Pleidooi voor Telemann

Toen we voor Telemann als centrale figuur kozen, wist ik wel dat er voldoende materiaal zou zijn. Een breed en gevarieerd oeuvre, dat grotendeels onbekend is. Als Domestica hadden we ook nog nauwelijks iets van hem gespeeld. Maar als je je er echt in verdiept merk je pas over wat voor unieke kunstenaar we het hebben.

Zijn werkzame leven was nauw verbonden met de stad Hamburg en daar is dan ook het Telemann-museum. In 2011 voor het eerst ingericht! Ik heb het links laten liggen toen ik vorig jaar, in dezelfde Peterstrasse, het Brahms-museum bezocht. Ten onrechte, want het is de enige stad ter wereld waar Telemann met een tentoonstelling geëerd wordt, terwijl Brahms er weliswaar geboren is, maar zich altijd miskend heeft gevoeld.

telemann

Telemann kwam uit Magdeburg en was bepaald niet voorbestemd om musicus te worden. Zijn vader, die vroeg overleed, was diaken in de kerk, en zijn moeder bepaalde dat hij rechten ging studeren in Leipzig. Daar kon hij zijn muzikale talenten niet verborgen houden en kroop het bloed waar het niet gaan kon. Zijn medestudenten en leraren wisten hem wel te vinden als er muziek nodig was. Wij vonden nog een werk uit die tijd: de Singende Geographie. En het heeft een mooie plek gekregen in het programma. Een programma, dat, binnen de beperkingen van de tijd, de veelzijdigheid van Telemann toont. Niet alleen als componist, maar ook als dichter, en als mens. En we zetten hem naast Bach, de man die later het muziekleven van Leipzig ging bepalen. Over hem zijn vele mooie boeken geschreven, een goede biografie van Telemann ontbreekt nog. Het wordt hoog tijd dat iemand dat mooie verhaal eens op papier gaat zetten.

Orgelgebulder

D5

De kop is er af. En het was een mooie avond met onze drie zangers van het Koninklijk Conservatorium. De laatste keer dat we bij Lof&Lust een vocaal trio konden uitnodigen was voor een uitvoering van Il Combattimento van Monteverdi, een aantal jaren geleden alweer. In dit geval mochten ze het programma a capella openen, terwijl het ensemble daarna rustig de speelplek op kon lopen. De toon was dus al gezet voordat wij ons eerste nummer speelde, maar dat was meteen een voltreffer. Hoeveel mensen waren niet verrast door de kracht en originaliteit van die Padouana van Johann Hermann Schein? Een naam om te onthouden en een componist om vaker te spelen.

D10

Maar niet alleen de muziek en de musici verrasten, zeker ook het verhaal over Albrecht Dürer. De raakvlakken met figuren als Luther en Erasmus, tijdgenoten, die naar voren kwamen, zullen velen aan het googlen hebben gebracht. Maar zeker ook de aanwezigheid van Dürer in de Nederlanden – vooral Vlaanderen, maar ook Zeeland – nodigt uit tot verder lezen. Ik kan iedereen een betaalbare uitgave van Dürers reisverslag aanraden. Hij vermeldt voornamelijk zijn uitgaven, maar desondanks geeft het een mooi tijdsbeeld, en bovendien bevat het boek een leesbare inleiding en staat het vol mooie illustraties; ‘Albrecht Dürer in de Nederlanden’ door M.Bax in de Miniaturen Reeks van Bekking&Blitz. Voor minder dan tien euro!

D11

Daarin staat ook de tekst waarin hij op de arrestatie van Luther reageert. Het was ons ‘acteermoment’ uitmondend in het orgelgebulder op het transeptorgel. Voor wie wil weten met welke muziek we werden ‘gerustgesteld’ : de Toccata in e van Pachelbel. Deze stond niet in het programma vermeld.

D1

Telemann doen we natuurlijk weer op een andere plek. Begin november zal het vast donkerder en kouder zijn dan afgelopen week. Maar weer met een drietal gasten die er met ons een feestje van gaan maken. Weliswaar wordt er getreurd om het overlijden van Bach, maar er is ook voldoende ruimte voor speelsheid en humor. Het repertoire komt binnenkort op deze site.

Albrecht

signature

Het is moeilijk voor te stellen hoe groot de impact van Albrecht Dürer destijds geweest is, in de tijd dat Duitsland zich aan de Middeleeuwen trachtte te ontworstelen. De ‘Leonardo van het Noorden’ werd hij genoemd, naar zijn tijdgenoot die twintig jaar voor hem in het Italiaanse Vinci werd geboren. De Renaissance kwam tenslotte uit Italië, het land waar de oude Romeinen ooit een indrukwekkende culturele bloei hadden doorgemaakt. Daar is Dürer heen gereisd, hij liet zich vooral beïnvloeden door Bellini en Mantegna, om rijker terug te keren en zijn kennis aan te wenden voor de toekomst van de Duitse kunst. Kennis, waarvan hij dacht dat het met de Romeinse en Griekse cultuur verloren was gegaan. Opvallend veel heeft hij geschreven voor het nageslacht, dat hij zelf niet kreeg. Daar hebben wij voor ons programma rijkelijk uit kunnen putten.

Durerkonijn

Een van de aardigste teksten was het verslag dat hij maakte van zijn reis door de Nederlanden. Ook in de Lage Landen leefden aan het begin van de 16e eeuw kunstenaars waarvan hij wilde leren. Om zijn keizerlijke toelage veilig te stellen reisde hij naar Aken om bij de kroning aanwezig te zijn. En vanuit Neurenberg ben je dan al vlak bij Antwerpen, waar hij mensen als Erasmus bezocht. Helemaal leuk om te lezen was hoe hij Middelburg, mijn geboorteplaats, bezocht en bij Zierikzee op zoek ging naar een gestrande walvis. Hij was bijzonder geïnteresseerd in de natuur, en de weergave daarvan, als uiting van de grootheid van God. Religie en de nieuwe ideeën van Luther hielden hem ook intensief bezig.

Durer Erasmus

Er zijn zoveel aspecten verbonden met de kunst en het leven van Dürer dat het nog lastig was daaruit een keuze te maken. Vooral wat we weg moesten laten, want de tijd is beperkt. Met de manier waarop hij zijn auteursrecht vastlegde, zijn beroemde merkteken wat op de talloze afdrukken van zijn gravures stond, was hij zijn tijd ver vooruit. Was hij niet de eerste waarvan we een serie zelfportretten kennen? De eerste tekende hij op dertienjarige leeftijd en bezit al een ongelooflijke kwaliteit. Zijn laatste en waarschijnlijk beroemdste dateert van 1500, de eeuwwisseling waarvan veel tijdgenoten vreesden dat het het einde der tijden betekende.

Durer13

Je verdiepen in het fenomeen Dürer, het genie uit Neurenberg, betekent van de ene verbazing in de andere vallen. We bekijken hem woensdag vooral door de ogen van zijn vrouw Agnes. En hebben weer een aantal aardige verrassingen in petto.

Repetitie

Om de programma’s voor de serie Lof&Lust optimaal voor te bereiden worden er altijd tijdig repetitieschema’s gemaakt. Hoe meer verschillende mensen er aan mee doen, hoe lastiger dat wordt. Maar er moeten natuurlijk ook verschillende zaken worden voorbereid, voordat alles de laatste dagen op zijn plaats valt. Zo repeteren de acteurs hun teksten eerst met Elsina, zonder de musici, en gaan wij met Wim onze muzikale keuzes bepalen. Daar kan later dan nog wel wat aan veranderen, als blijkt dat voor het dramatisch verloop een ander tempo of karakter nodig is.

Elsina

Maar deze week kregen wij alle aandacht van Elsina. En nog wel zonder instrument. Als voorbereiding op de hele serie kregen we allerlei oefeningen om onze acteertalenten aan te spreken en verder te ontwikkelen. Dat belooft wat. Echte acteurs zullen we nooit worden maar er wordt toch meer van ons gevraagd dan alleen muziek spelen. En dat willen we zo goed mogelijk doen.

Pieter_Bruegel_the_Elder_-_Peasant_Wedding_-_Google_Art_Project

We hadden ook nog een repetitie zonder Elsina. En zonder zangers. Die zien we weer bij de laatste repetities. Wij konden ons nu concentreren op de instrumentale stukken. Zoals de dansen van Schein. Dat is ontzettend leuke muziek. En in totaal verschillende tempi te spelen, dus we zullen afwachten wat nodig is voor het programma. Een kroegscene moet het worden, want Dürer hield natuurlijk ook wel lol maken met zijn vrienden. Die tegenstelling met de religieuze momenten kan voor een mooie spanning gaan zorgen.